جارى مىساختند و احكام و امور اسلام به دست آنان جريان مىيافت ، ديگر ملت بيچاره و گرسنه نمىماند ، احكام اسلام تعطيل نمىگرديد . اين روايت شريفه از مؤيدات بحث ماست . اگر از نظر سند ضعيف نبود « 1 » ، مىتوان گفت از ادلّه است ، اگر نگوييم كه خود مضمون روايت شاهد بر اين است كه از لسان معصوم عليه السلام صادر شده و مضمون صادقى است . ما از موضوع « ولايت فقيه » گذشتيم ، و ديگر در اين زمينه صحبتى نمىكنيم . نيازى هم نيست كه در موضوع فروع مطلب ، مثلًا زكات بايد چگونه باشد ، حدود چطور اجرا شود ، بحث كنيم . ما اصول موضوع را ، كه عبارت از ولايت فقيه ( حكومت اسلامى ) مىباشد مورد بررسى قرار داديم . و عرض كردم ولايتى كه براى پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم و ائمه عليهم السلام مىباشد براى « فقيه » هم ثابت است . در اين مطلب هيچ شكى نيست ، مگر موردى دليل بر خلاف باشد ، و البته ما هم آن مورد را خارج مىكنيم . همان‌طور كه قبلًا عرض كردم ، موضوع ولايت فقيه چيز تازه‌اى نيست كه ما آورده باشيم ؛ بلكه اين مسأله از اول مورد بحث بوده است . حكم مرحوم ميرزاى شيرازى « 2 » در حرمت تنباكو چون حكم حكومتى بود ، براى

--> ( 1 ) . مؤلف تحف العقول روايات را با حذف اسناد آورده است . و همين موجب ارسال و ضعف روايت‌گرديده است . ( 2 ) . ميرزا حسن ( يا محمدحسن ) بن محمود حسينى شيرازى ( 1230 - 1312 ه . ق ) فقيه ، اصولى و رئيس‌اماميه در عصر خود . نخست در شيراز و اصفهان به تحصيل پرداخت و در نجف از شيخ انصارى بهرهء فراوان برد و 22 سال به درس اصول و فقه وى حاضر گرديد . پس از فوت شيخ ، به عنوان مرجع شيعيان انتخاب گشت . ماجراى معروف تنباكو كه در سال درگذشت وى اتفاق افتاد و منجر به ترك استعمال توتون توسط ميليون‌ها ايرانى و متعاقباً لغو قرارداد با طرف انگليسى شد ، نمونهء روشنى از اقتدار دينى و بينش سياسى اوست . ميرزا حسين نورى ، آقا رضا همدانى ، شيخ جعفر كاشف الغطاء ، سيد كاظم يزدى ، شيخ فضل اللَّه نورى و ميرزا حبيب اللَّه خراسانى از شاگردان او بوده‌اند . رساله در رضاع ، رساله در اجتماع امر و نهى و كتابى در طهارت تا مبحث وضو از آثار اوست .